C� �t nh�n v?t n�o trong ba th? k? qua c?a l?ch s? H?i Th�nh l?i g�y h?ng th� nh? nh� truy?n gi?ng ??y nhi?t huy?t George Whitefield (1714�1770). L�ng s?t s?ng, n?ng l?c v� s? quy?t t�m c?a �ng trong vi?c rao gi?ng Ph�c �m ?� khi?n c? ng??i ??ng t�nh l?n ng??i ch? tr�ch ph?i ng??ng m?. C� l? v� di s?n c?a �ng ph?n l?n ???c kh?c h?a b?i t�nh c�ch b?c l?a, v� c?ng v� �ng cu?i c�ng b? lu m? b?i ng??i b?n c�ng th?i theo th?n h?c Arminius l� John Wesley (1703�1791), n�n th?n h?c c?a Whitefield th??ng b? b? qua. Tuy nhi�n, c�ch m� Whitefield kh�ng ch? c�ng khai b?o v? l?p tr??ng C?i Ch�nh c?a m�nh, m� c�n tr�nh b�y c�c gi�o l� v? �n ?i?n cho Wesley l� m?t t?m g??ng ?�ng noi theo tr�n nhi?u ph??ng di?n.

Trong c�c th? g?i Wesley (nhi?u th? ???c c�ng b? d??i d?ng �th? ng?�), Whitefield cho th?y s? b?o v? Ph�c �m c� th? v?a m?nh m?, v?ng v�ng, v?a ??y t�nh y�u th??ng. Phong tr�o Gi�m L��n?i b?i c?nh tranh lu?n gi?a Whitefield v� Wesley di?n ra�l�c ?y kh�ng n?i b?t b?i s? hi?p m?t trong gi�o l�, nh?ng b?i nh?ng xu h??ng qu� kh�ch; v� th?, Whitefield th??ng xuy�n v� kh�ng do d? ph?i l�n ti?ng b?o v? l?p tr??ng c?a m�nh. Nh?ng ?�m ?�ng kh?ng l? ??n nghe �ng gi?ng bao g?m c? ng??i khao kh�t l? th?t l?n nh?ng ng??i ph?n ??i th�ng ?i?p v� phong c�ch rao gi?ng c?a �ng. Nhi?u l?n �ng b? h�nh hung khi b??c xu?ng kh?i t�a gi?ng, v� c� l?n su�t b? ?�m v�o ??u. Kh�ng �t l?n �ng ph?i g�o l�n rao gi?ng Ph�c �m gi?a ti?ng la �, k�n tr?ng, v� c�c s? qu?y r?i l? b?ch t? ??i th? th?n h?c c?a m�nh. D?u v?y, Whitefield v?n th?ng th?n vi?t cho Wesley, ng??i ?ang r?t ???c qu?n ch�ng y�u m?n: �T�i tin ch?c r?ng anh ?ang sai l?m nghi�m tr?ng� (Th? ng�y 9 th�ng 11, 1740). D� b? chia c�ch v?i ng??i b?n th�n b?i s? b?t ??ng s�u s?c n�y, �ng v?n b�y t? s? ?au bu?n v� ti?c nu?i. Nh?ng �ng nh?t quy?t kh�ng nh�n nh??ng trong vi?c gi?ng d?y v? s? ti?n ??nh. V?i �ng, ?�y l� ?i?u kh�ng th? th?a hi?p (xem Th? ng�y 1 th�ng 2, 1741).

S? tranh lu?n c?a Whitefield l� v?ng ch?c. D� �ng kh�ng ph?i l� m?t �h?c gi?� theo truy?n th?ng c�c ti?n nh�n C?i Ch�nh, �ng l� m?t nh� gi?i ngh?a Kinh Th�nh t?n t?y. Khi b? bu?c t?i ch? ??n thu?n l?p l?i l?i d?y c?a John Calvin trong vi?c tr�nh b�y gi�o l� tuy?n ch?n, �ng ?�p: �Kh?n thay, t�i ch?a t?ng ??c g� Calvin vi?t; nh?ng gi�o l� ?� t�i nh?n ???c t? ??ng Christ v� c�c s? ?? c?a Ng�i; ch�nh ??c Ch�a Tr?i d?y t�i ?i?u ?y� (Th? ng�y 25 th�ng 8, 1740). Whitefield gi?ng d?y c�c gi�o l� v? �n ?i?n v� �ng th?y ch�ng ???c ch�p r� r�ng trong Kinh Th�nh. D� c� th? �ng ?� n�i qu� khi t�ch m�nh kh?i Calvin, s? l? thu?c v�o L?i ??c Ch�a Tr?i c?a nh� truy?n gi�o lang b?t n�y l� ?i?u ?�ng qu� v� ?�ng h?c h?i. V?i �ng, kh�ng th? d?a tr�n ?i?u g� ngo�i L?i Ch�a ?? x�y d?ng m?t gi�o l�. Tuy v?y, ?i?u ?� kh�ng c� ngh?a �ng kh�ng xem tr?ng c�c gi�o s? v?ng v�ng: �ng th??ng b�y t? l�ng bi?t ?n v?i nh?ng ng??i nh? Calvin, Luther, Beza v� Edwards khi gi?ng d?y v? s? c?u r?i theo Kinh Th�nh.

Tr�n h?t, Whitefield l� t?m g??ng trong vi?c b�nh v?c l? th?t b?ng t�nh y�u th??ng C? ??c. S? r� r�ng v� th?ng th?n c?a �ng kh�ng ph?i l� b?c ??ng hay gi?n d?. Tr�nh b�y m?t l?p lu?n theo Kinh Th�nh t??ng ??i d?; tr�nh b�y n� m?t c�ch c� tinh th?n Kinh Th�nh th� kh� h?n nhi?u. Whitefield ?� l�m ???c ?i?u ?y, nh? c�c th? g?i Wesley ch?ng minh. T�nh anh em c?a �ng d�nh cho Wesley ???c th? hi?n r� r�ng c? trong th? t�n c�ng khai l?n nh?t k� ri�ng. �ng vi?t: �T�i ao ??c ???c h�t b�i ca ng?i Ch�a v� nh?ng g� Ng�i ?� l�m cho linh h?n anh� (Th? ng�y 25 th�ng 6, 1740). Thay v� ?e d?a, x�c ph?m hay l�m nh?c ng??i anh em trong ??ng Christ, Whitefield khuy�n b?o, ??i tho?i, v� c?u nguy?n cho Wesley. D� kh�ng ph?i l� nh� th?n h?c l?i l?c, gi�o s? danh ti?ng hay nh� gi?i ngh?a xu?t ch�ng, �ng th??ng b? xem nh? v� nh?ng ?i?u �ng thi?u. Nh?ng n?i Whitefield c� nhi?u ?i?u ?�ng ng??ng m?. Nguy?n ch�ng ta noi theo g??ng �ng trong vi?c bi?n gi�o th?t s? theo Kinh Th�nh, khi c?ng rao gi?ng Ph�c �m trong t�nh y�u.

b?i Tyler Freire